آبخیز تا جالیز؛ مهار سیلاب و احیای حیات
طرح جامع «آبخیز تا جالیز» با پوشش بیش از یکمیلیون و ۷۵۰ هزار هکتار از اراضی خراسان جنوبی، با مهار ۱۳ میلیون مترمکعب رواناب، نقش مؤثری در مدیریت همزمان سیل و خشکسالی و تقویت امنیت آبی استان ایفا کرده است.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی نهبندان خبر و بنقل از «خاورستان»، استان خراسان جنوبی با اقلیم خشک و فراخشک، پراکنش نامتوازن بارندگی و همزمانی پدیدههای مخرب سیل و خشکسالی، همواره در زمره استانهای آسیبپذیر کشور در حوزه منابع آب و خاک قرار داشته است. در چنین شرایطی، نگاه سنتی به سیلاب بهعنوان یک تهدید، پاسخگوی نیازهای امروز استان نیست و ضرورت دارد این پدیده طبیعی به فرصتی برای تقویت منابع آبی، کاهش خسارات و ارتقای تابآوری زیستمحیطی و معیشتی تبدیل شود.
طرح جامع «آبخیز تا جالیز» دقیقاً با همین رویکرد شکل گرفته است؛ طرحی که از بالادست حوزههای آبخیز آغاز شده و تا پاییندست، یعنی مزارع، باغات و قنوات، امتداد مییابد و تلاش میکند مدیریت یکپارچه منابع آب و خاک را محقق سازد. اجرای این طرح در خراسان جنوبی، نهتنها یک پروژه فنی، بلکه حرکتی راهبردی در مسیر توسعه پایدار و مدیریت بحران محسوب میشود.
بر اساس طرح جامع «آبخیز تا جالیز»، قراردادی میان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی و قرارگاه امام حسن مجتبی (ع) منعقد شده است که بر اساس آن، در بخش آبخیز سهم استان طی یک دوره پنجساله، اعتباری بالغ بر ۶۲۵ میلیارد تومان پیشبینی شده است.
این اعتبار قرار است صرف اجرای عملیات گسترده آبخیزداری، احداث و تکمیل سازهها، اقدامات بیولوژیکی و بیومکانیکی و همچنین مرمت و بازسازی سازههای موجود شود.
علیرضا نصرآبادی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، با اشاره به گستره این طرح میگوید: در اجرای طرح جامع آبخیز تا جالیز، بیش از یک میلیون و ۷۵۰ هزار هکتار از مساحت استان تحت پوشش قرار میگیرد و این طرح در تمامی شهرستانهای خراسان جنوبی اجرا خواهد شد.
به گفته وی، عملیات اجرایی این طرح به صورت رسمی از ۲۲ آذرماه سال ۱۴۰۳ آغاز شده و خراسان جنوبی دومین استانی است که اجرای عملیاتی این برنامه ملی در آن کلید خورده است.
نصرآبادی با بیان اینکه تاکنون اعتبار مستقلی برای اجرای این طرح تخصیص نیافته، افزود: با وجود این محدودیت، با نگاه مدیریتی و رویکرد ریسکپذیر، در تعدادی از شهرستانهای استان حدود ۱۰ سازه آبخیزداری بهصورت پیشدستانه ایجاد شده است تا از فرصتهای بارشی حداکثر استفاده صورت گیرد و خسارات احتمالی سیلاب کاهش یابد.
ضرورت آبخیزداری در اقلیم خاص خراسان جنوبی
خراسان جنوبی به دلیل وسعت زیاد، پراکندگی سکونتگاههای روستایی و عشایری، فرسایش شدید خاک و کاهش مستمر منابع آب زیرزمینی، بیش از بسیاری از استانها نیازمند اجرای طرحهای جامع آبخیزداری است.
همزمانی وقوع سیلهای مخرب و خشکسالیهای طولانیمدت، نشان داده است که تنها راهکار پایدار، مدیریت یکپارچه روانابها و ذخیرهسازی هدفمند آب در بالادست است.
مدیرکل منابع طبیعی استان در اینباره تأکید میکند: اجرای گسترده طرحهای آبخیزداری تنها با اتکای به منابع دولتی امکانپذیر نیست و به همین دلیل، مشارکت نهادهایی همچون قرارگاه شهید ناصری و بسیج سازندگی در دستور کار قرار گرفته و پروژههای مشارکتی متعددی در سطح استان اجرا شده است.
مشارکت همهجانبه؛ رمز موفقیت طرح
نصرآبادی با اشاره به اینکه اجرای طرح جامع آبخیز تا جالیز نیازمند مشارکت همهجانبه مجموعه جهاد کشاورزی، حوزه آب و خاک، منابع طبیعی و آبخیزداری است، میافزاید: به همین منظور، اجرای یک طرح الگو بهعنوان نقطه آغاز، در قنات جهانی بلده فردوس انجام شد و در ادامه، طرح ملی آبخیز تا جالیز در روستای پلنگآباد بشرویه به مرحله اجرا درآمد.
در منطقه پلنگآباد، چهار سازه آبخیزداری در بالادست قنات احداث شد و همزمان، جهاد کشاورزی عملیات احیا و بهسازی قنات و احداث استخر ذخیره آب در پاییندست را بر عهده گرفت. این هماهنگی میان بخشهای مختلف، نمونهای موفق از مدیریت یکپارچه منابع آب به شمار میرود.
تبدیل سیل به فرصت
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی ظرفیت آبگیری چهار سازه اجراشده در پلنگآباد بشرویه را ۶۰ هزار مترمکعب اعلام کرد و گفت: با اجرای این طرح، ۱۶۲ خانوار به صورت مستقیم از مزایای آن بهرهمند شدهاند. کاهش خسارات سیل، بهبود کمی و کیفی منابع آب، کنترل سیلاب در بالادست قنات و تقویت جریان پایدار آب در پاییندست، از مهمترین نتایج این پروژه است.
از مجموع ۱۵ میلیون هکتار مساحت استان خراسان جنوبی، حدود ۷.۵ میلیون هکتار بهعنوان عرصههای آبخیزداری شناسایی شده است. تاکنون برای ۲.۷ میلیون هکتار از این عرصهها مطالعات آبخیزداری انجام شده و برنامهریزی برای گسترش مطالعات و اجرای پروژهها در سایر مناطق در حال انجام است.
نصرآبادی حجم کل عملیات آبخیزداری انجامشده در استان را بالغ بر ۷ میلیون مترمکعب اعلام کرد و افزود: ظرفیت آبگیری ۲ هزار و ۴۰۰ سازه اجراشده در استان، حدود ۸۶ میلیون مترمکعب برآورد میشود.
وی تصریح کرد: در حال حاضر حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار از اراضی استان نیازمند عملیات آبخیزداری است که اجرای آن شامل احداث ۲ هزار و ۶۰۰ سازه با حجمی بالغ بر ۱۲ میلیون مترمکعب خواهد بود و اعتباری در حدود ۸ میلیارد و ۶۲۰ میلیون تومان نیاز دارد.
در یک سال گذشته، از محل اعتبارات ملی و استانی، ۷۰ سازه آبخیزداری با حجمی در حدود ۲۰۴ هزار مترمکعب و در سطح ۲۰ هزار هکتار در استان اجرا شده است. این اقدامات موجب تأثیرگذاری مثبت بر ۷۵ منبع آبی در بالادست ۴۷ روستا با جمعیتی بالغ بر هزار و ۵۰۰ نفر شده است.
برنامههای سال ۱۴۰۴
مدیرکل منابع طبیعی خراسان جنوبی درباره برنامههای در دست اقدام برای سال ۱۴۰۴ گفت: مطالعه ۶۴ هزار هکتار از محل اعتبارات ملی، مطالعه ۸۵ هزار هکتار از محل اعتبارات استانی و انجام مطالعات مدیریت جامع ۱۰۰ هزار هکتاری شهرستان طبس از جمله برنامههای پیشبینیشده است.
وی همچنین از اجرای ۶۷ هزار مترمکعب عملیات آبخیزداری از محل اعتبارات ملی تملک دارایی، ۳۸ هزار مترمکعب عملیات مکانیکی از محل اعتبارات استانی و اجرای ۲۰۳ هزار مترمکعب عملیات مکانیکی به همراه ۴۸۱ هکتار عملیات بیولوژیکی و بیومکانیکی از محل اعتبارات ملی محرومیتزدایی با همکاری قرارگاه امام حسن مجتبی (ع) خبر داد.
نقش سازهها در بارندگیهای اخیر
به گفته نصرآبادی، در بارندگیهای اخیر و در روزهای پایانی پاییز، سازههای آبخیزداری استان نقش کلیدی در مهار روانابها ایفا کردند. میزان آب مهار شده در شهرستانها شامل خوسف یک میلیون مترمکعب، سربیشه ۱۰۰ هزار مترمکعب، نهبندان ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار مترمکعب، بشرویه ۷۵۰ هزار مترمکعب، قاین ۶۰۰ هزار مترمکعب، زیرکوه ۱۵۰ هزار مترمکعب، سرایان ۱۰۰ هزار مترمکعب، فردوس ۵۰ هزار مترمکعب، بیرجند یک میلیون و ۸۰۰ هزار مترمکعب و طبس و عشقآباد ۴ میلیون مترمکعب بوده است.
در مجموع، ۱۳ میلیون و ۲۰۰ هزار مترمکعب آب از طریق این سازهها مهار و ذخیره شده است.
دیدگاه مدیریت بحران استان
محمد علی آخوندی، جانشین استاندار و ارشد هماهنگی مدیریت بحران خراسان جنوبی، پس از تحلیل نقش آبخیزداری، این حوزه را نمونهای از یک پروژه تمامعیار و چندمنظوره در مدیریت بحران دانست. وی اظهار کرد: خاک بهعنوان یکی از بزرگترین منابع ملی، در کنار عملیات بیولوژیکی حوزه آبخیزداری، میتواند توسعه پایدار را به همراه داشته باشد.
وی افزود: کنترل روانابها با هدف کاهش خسارات سیل، ذخیره آب برای تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و بهرهبرداری مردم، بهویژه عشایر و روستاییان، نقش بسزایی در کاهش اثرات خشکسالیهای بلندمدت استان ایفا کرده است.
آخوندی با اشاره به وجود حدود ۲ هزار و ۴۰۰ سازه آبخیزداری بزرگ و کوچک در سطح استان، تأکید کرد: هرچند ظرفیت مطالعه و احداث سازههای آبخیزداری در خراسان جنوبی بیش از این ارقام است، اما همین تعداد نیز در بارندگیهای اخیر کارآمدی خود را بهخوبی به اثبات رساندهاند. وی با اشاره به ذخیره بیش از ۱۳ میلیون مترمکعب آب، بر ضرورت مرمت و بازسازی سازههای قدیمی و آسیبدیده تأکید کرد و از اقدامات مطلوب همکاران منابع طبیعی و آبخیزداری استان و شهرستانها قدردانی نمود.
انتهای خبر/
